روند فزاينده و فراگيرى در شرح و تلخيص و نگارش و قلمفرسايى حول مثنوى پديدار گرديد . در روزگار صفويان - كه با موضوع اصلى گفتار ما ربط وثيق دارد - در ايران و انيران ، در ادامهء كارهايى كه در سدهء دهم پيرامون مثنوى معنوى صورت گرفته بود ، كارهاى ديگرى صورت گرفت ، و حتّى بر اثر نفوذ و شيوع روز افزون اين نامهء ماندگار ، به تلخيص و توضيح و تفسير آن توجّهى بيش از پيش شد . به‌ويژه در حوزهء نگارشهاى فارسى و تركى آثار معتنابهى پديد آمد ، مانند : 1 ) جزيرهء مثنوى از ملّا يوسف مولوى معروف به سينه‌چاك ( در گذشته به سال 953 ه . ق . ) كه در آن سيصد و شصت بيت برگزيده از مثنوى را شرح كرده است . 2 ) شرح مصطفى بن شعبان سرورى ( در گذشته به سال 966 ه . ق . ) به فارسى . 3 ) شرحى در شش مجلّد و به زبان تركى از شمعى ( در گذشته پس از 1009 ه . ق . ) . 4 ) شرح تركى به قلم سودى بسنوى ( در گذشته به سال 1005 ه . ق . ) . 5 ) شرح مبسوط دفتر يكم به قلم عبد اللّه بن محمّد رئيس الكتاب عثمانى ( در گذشته به سال 1072 ه . ق . ) . 6 ) شرحى به زبان تركى از درويش على . 7 ) شرح فارسى موسوم به « كاشف الأسرار » از حسن چلبى معروف به ظريفى . 8 ) شرحى كه شيخ عبد المجيد ، معروف به شيخ سيواسى ( در گذشته به 1049 ه . ق . ) به اشارهء سلطان احمد خان عثمانى ترتيب داد و تا ميانه‌هاى دفتر يكم برسيد . 9 ) شرح موسوم به « ازهار مثنوى و انوار معنوى » در بيان مشكلات مثنوى از علائى بن محبى واعظ شيرازى . 10 ) فاتح الأبيات از شيخ اسماعيل انقروى مولوى معروف به « دده » ، پسر احمد مولوى ( در گذشته به سال 1041 ه . ق . ) . 11 ) جامع الآيات از همو در شرح آيتهاى قرآن و حديثها و شعرهاى تازى و برخى از واژگان دشوار مثنوى به تركى .